Van de voorzitter: de toekomst van ‘onderwijs op maat’

26 november 2015

Over het onderwijs is de afgelopen periode heel veel geschreven. De toekomst, met ‘onderwijs op maat’ in de hoofdrol, stond bij alle rapporten centraal. Van de VO-raad en Platform Onderwijs2032 tot het advies van de Onderwijsraad over het maatwerkdiploma en de stelselwijziging die dit zou vragen. Als ik kijk naar onze scholen doen we al veel. Neem het Hermann Wesselink College die een aanvraag doet voor versneld en verrijkt vwo en steeds meer keuzevrijheid inbouwt. Maar het kan altijd beter, nog niet elke school is even ver met het praktisch mogelijk maken dat leerlingen vanuit hun interesses verrijken of verdiepen. De vraag is: hebben we hier een maatwerkdiploma voor nodig?

Onderwijs2032
Op verzoek van staatssecretaris Sander Dekker schreef het Platform Onderwijs2032 op hoofdlijnen een advies voor het onderwijs van de toekomst. Hoe zien scholen eruit in 2032? Wat moet er dan anders of beter? Ze schreven hun advies na een uitgebreide maatschappelijke dialoog. De drie huidige hoofddoelen van het onderwijs: kennisoverdracht, persoonlijke ontwikkeling van leerlingen en de voorbereiding op deelname aan de maatschappij blijven volgens het platform overeind. Maar wat moet er anders in 2032? Het platform constateert: de maatschappij is veranderd, complexer en banen komen en gaan, waardoor permanent leren in de vorm van bij- en omscholing onderdeel wordt van ons dagelijks leven. Leraren moeten leerlingen daarom op een motiverende manier uitdagen om zich te ontwikkelen tot flexibele, verantwoordelijke en sociale burgers. Leraren moeten nog meer aansluiten bij de verschillende capaciteiten van leerlingen en meer mogelijkheden aanbieden om wat ze leren in te vullen op een manier die echt bij hen past. Dat is maatwerk in het onderwijs 2032 volgens het platform. Overigens is het platform zelf ook van permanent leren, want de hoofdlijnennotitie ligt voor commentaar voor. Het onderwijsveld, politici en andere betrokkenen kunnen het nu weer aanscherpen, het platform maakt het rapport daarna definitief.

VO2020: flexibele routes en maatwerkdiploma
Ook de VO-raad pleit in het rapport VO2020 om het onderwijs meer aan te laten sluiten bij de kwaliteiten van individuele leerlingen, door meer maatwerk te bieden. Maar hoe doe je dit? Volgens de VO-raad door leerlingen op hun eigen niveau te laten werken en hen flexibele leerroutes aan te bieden. Dit alles moet leiden tot een maatwerkdiploma. Het maatwerkdiploma biedt leerlingen de mogelijkheid om vakken in een verschillend tempo en op een verschillend niveau af te sluiten. Een leerling kan wiskunde op vwo-niveau doen en Frans op vmbo-niveau. Met als achterliggende gedachte dat kinderen steeds het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarnaast wil de VO-raad dat de resultaten op de niet-cognitieve vakken vermeld worden op het diploma. Neem een bijzondere stage of een leerproject met bijvoorbeeld de gemeente, bedrijven of jongeren elders in de wereld.

Onderwijsraad: maatwerkdiploma geen goed idee
Hoewel het maatwerkdiploma in het onderwijsveld en de politiek met enthousiasme ontvangen is, is het recente advies van de Onderwijsraad, adviesorgaan van de regering, glashelder. Het maatwerkdiploma is volgens hen een slecht idee. De Onderwijsraad is bang, dat leerlingen op een te laag niveau gaan werken en diploma’s minder waard worden. Het gestandaardiseerde eindexamen is volgens hen van grote waarde, het meet het eindniveau, het schept gelijkheid en zorgt voor een duidelijke doorstroom. Voor een maatwerkdiploma op verschillende niveaus is nu geen specifiek vervolgtraject. En zeggen ze: “meer maatwerk kan ook zonder te tornen aan het diploma. Er zijn nu al veel opties om extra vakken te doen, te versnellen of een vak op een hoger niveau te doen.” De Onderwijsraad is dan ook niet voor een stelselwijziging die nodig is voor het maatwerkdiploma. Inmiddels heeft ook de staatssecretaris zich achter het advies van de Onderwijsraad geschaard.

Praktische bezwaren
Als bestuurder van Cedergroep vind ik het maatwerkdiploma wel een goed idee, nu wordt het niveau van je diploma bepaald door je zwakste vak. Elke leerling moet immers voor elk vak dat niveau aankunnen. Het maatwerkdiploma biedt kansen om sommige vakken op een hoger niveau te doen. Ik zie ook zeker kansen om de praktische bezwaren, die de Onderwijsraad aankaart op te lossen. Niet meteen morgen, maar wel de komende tijd. Het onderwijsveld kan bijvoorbeeld afspreken dat als een leerling vakken op het vwo doet, hij andere vakken als Nederlands en wiskunde minimaal op havoniveau doet. Ook kunnen we nadenken over het vervolgtraject, er zijn nu al vaak specifieke instroomeisen voor vervolgopleidingen. Het maatwerkdiploma is ook veel meer dan alleen examen op een bepaald niveau doen. Het gaat ook om het brede portfolio. Het zou zonde zijn als dat stuk verloren ging; een persoonlijk cv opbouwen wordt steeds belangrijker in de maatschappij. Het zou heel mooi zijn als leerlingen hiervoor ook erkenning krijgen. Dat verhoogt het aanzien van –praktische-leeractiviteiten en maatschappelijke stages, waar leerlingen zo veel skills mee opdoen.

Maatwerk op onze scholen
Maatwerk is een actuele opdracht voor het onderwijs op de Cederscholen. Het is heel belangrijk voor het verhogen van de motivatie van leerlingen. Via maatwerk kunnen we meer ruimte creëren voor keuzevakken en voor individuele verdieping en versnelling van vakken. Het onderwijs kan door maatwerk flexibeler en uitdagender worden voor leerlingen. Er wordt op onze scholen natuurlijk al volop maatwerk geboden, bijvoorbeeld door leerlingen steeds meer keuzemodules aan te bieden, te differentiëren in de klas en te kijken hoe het onderwijs slimmer, interessanter en effectiever kan.

Koers voor de toekomst
In de schoolplannen wordt, vanuit onze gezamenlijke ambities, ook de koers uitgezet voor de toekomst. Een toekomst waar naast het diploma, de persoonlijke en de sociaal-maatschappelijke ontwikkeling van leerlingen van grote waarde is. Het gaat er dan om dat leerlingen een portfolio toevoegen aan het diploma. Dit past niet alleen bij het idee van de VO-raad, maar ook binnen de aanbevelingen van Platform Onderwijs2032. Ook kijken we hoe leerlingen al binnen de wettelijke ruimte kunnen versnellen door bijvoorbeeld voor een vak al eerder examen te doen en dan later in een ander onderwerp verdieping te zoeken. De schoolleiders geven leiding aan dit proces. Tegelijkertijd is dit voor de Cederscholen nog wel een opgave. Om dit waar te maken wordt er veel gevraagd van onze docenten en schoolleiders. Het Hermann Wesselink College laat zien wat het perspectief voor de toekomst voor al onze scholen kan zijn.

Mijn rol
Mijn rol als bestuurder is ondersteunend, inspirerend en faciliterend. Ik laat scholen nadenken over hoe we ICT en personeelsbeleid slimmer in kunnen zetten en welke randvoorwaarden hiervoor nodig zijn. Ik moet bijvoorbeeld samen met de scholen ervoor zorgen dat er tijd en ruimte is voor scholing, passend bij de vernieuwing van het onderwijs. Maatwerk voor leerlingen bij het leren, vraagt immers ook maatwerk in de professionele ontwikkeling van medewerkers en schoolleiders. Werk aan de winkel dus!